Yangiliklar
CHO'LPON HAQIDA SO'Z
Чўлпон номи қайтарила бошланганидан сўнг у ҳақдаги илк мақола 1987 йилда эълон қилинган эди. Шунга ҳам, мана, 20 йилдан ошди. Ўтган йиллар мобайнида Чўлпон ҳақида юзлаб мақолалар, ўнлаб китоблар эълон қилинди. Ҳозирда ўзбек адабиёти ҳақида гап кетсаки, даромадида Чўлпон номи албатта тилга олинади. Мана, бугун Сиз билан биз ҳам Чўлпонни ёд этиш учун эрталабдан унинг номидаги боққа йиғилдик, ҳайкали пойига гуллар қўйдик, руҳига дуолар қилдик. Бир пайтлари шивирлаб, ён-верига олазарак қараб тилга олинган шоир номи бугун ҳамманинг тилида, шу даражадаки, унинг номини билмаган одамнинг ўзи йўқ.Нега шундай? Нима учун биз Чўлпонни улуғлаймиз? Шахси ёки ижодининг қайси жиҳатлари уни шундайин улуғ шарафга муяссар этди? Чўлпон ижоди бўйича шуғулланган бир мутахассис сифатида шу саволга жавоб изладим ва ўзимча топган асосий сабабларни санаб ўтмоқчиман.Биринчиси. Чўлпон танглайи миллат дарди билан кўтарилган шоир эди. Унинг ҳаётдаги амаллари ҳам, ижоддаги изанишлари ҳам миллатнинг эртаси ҳақидаги ташвиш, миллат тараққийси, миллат озодлиги каби улуғ ниятлар билан чамбарчас боғлиқ эди. Ўн етти ёшида жадидлар раҳнамоси Исмоил Ғаспралига ёзган мактуби, “Бизни халқ” номли шеъри, “Қурбони жаҳолат”, “Дўхтур Муҳаммадиёр” номли ҳикоялари, “Ватанимиз Туркистонда темир йўллар”, “Ватанимиз Туркистонда зироат ва деҳқончилик” сингари мақолаларидан бошлаб то сўнгги асарларигача гоҳ ошкор, гоҳ сатрлар орасидан шу дард — миллат дарди силқиб туради. Чўлпоннинг ўн етти ёшида эски шаҳарда “Шўрои ислом” жамияти очган қироатхонага мудирлик қилгани, февраль инқилобидан сўнг юртим демократик йўл билан озод бўлади деган ишонч билан шаҳарма-шаҳар, қишлоқма-қишлоқ кезиб сайловга ташвиқот олиб боргани; 20 ёшида Фарғона музофотидан Кавказ турклари билан алоқа боғлаш учун юборилган делегация таркибига киритилгани, 21 ёшида Бошқирдистон ҳукумати раисига котиблик қилгани — буларнинг бари Чўлпоннинг ҳаётдаги амаллари ҳам миллат дарди билан чамбарчас боғлиқ бўлганидан далолат беради. Яъни, Чўлпон элим деб, юртим деб ёниб яшаган, ёниб ижод қилган — бугунги эҳтиромнинг бош омили шунда.Иккинчиси. Шоир юрагида юртига, Ватанига нисбатан буюк муҳаббат бор эди. Муҳими, бу муҳаббат юзаки, ҳавойи эмас, балки чин маънода англанган муҳаббат эди. Чўлпон Ватанни бутун гўзаллигу хунукликлари, улуғлигию тубанлиги, қудратию ожизлиги билан — яхлит ҳолда, улгурчасига севар эди. Чўлпон учун Ватан жуғрофий тушунчагина эмас, балки ҳис қилишга қодир жонли мавжудот. У Ватанни онадек, ёрдек, сингилдек севади. Бу бежиз эмас. Зеро, Чўлпон ҳақиқий эркак, ҳақиқий эркак эса она олдида, ёр олдида, сингил олдида ҳамиша масъул, уларнинг бугуни ва эртаси учун жавобгар саналади. Чўлпоннинг машҳур “Бузилган ўлкага” номли шеърида Ватанга ҳитобан “Кел, кўзингнинг ёшларини сўриб олай...” дейилиши ҳам шундан далолатдир. Чўлпон шу масъулиятни сўнгги дамгача ҳис қилиб, Ватан-Онанинг “кўз ёшларини сўриб олиш” истаги билан яшаган.Учинчиси. Чўлпон инсонни буюк муҳаббат билан севган, инсон қадри, шаъни, эркини баланд қўйган ижодкор — том маънодаги гуманист санъаткор эди. Чўлпоннинг “Кишан кийма, бўйин эгма, Ки сен ҳам ҳур туғилғонсен” деган машҳур сатрлари унинг ижодий ва ҳаётий кредоси, дастуруламали эди. Чўлпон ўз асарларида эрксизлик фожиаларини, ҳар қандай кўринишдаги мутеликнинг миллат таназзулига омил бўлишини кўрсатди, эркин фикрлай оладиган, ўзининг муқим ҳаётий позициясига эга ва уни ҳимоя қилишга қобил одамларни соғиниб яшади. Эркка ташна яшагани, ўзга инсоннинг шаъни, қадри, эркини юксак қўйгани, фикр эркинлигини тан олгани учун ҳам Чўлпон 30-йиллар машъум қатағон машинаси домида туриб ҳам бировга нисбатан сохта кўрсатма бермади — ўзига, ўзлигига ҳиёнат қилмади.Тўртинчиси. Чўлпон янгиликка ўч одам эди. Ижодда ҳам, ҳаётда ҳам ҳамиша янгиликка интилиб яшади. Тўғри, янгиликка ўч, янгиликка ташна одамлар ҳам кўп бўлган. Бироқ Чўлпонни улардан фарқловчи муҳим бир жиҳат борки, бу ҳам бўлса, унда янгиликка нисбатан муносабатни белгилайдиган бехато мезон борлиги. У ҳар қандай янгиликка “бу миллат учун, унинг равнақи учун фойдалими?” деган мавқедан ёндашган, маъқулларини қабул қилган, номаъқулларини инкор қилган, қаттиқ танқид остига олган. Бугун, юртимиз дунёга юз тутган, дунё ҳамжамиятида муносиб ўрнини эгаллаётган шароитда Чўлпоннинг шу принципини ўзимизга олиш жуда зарур бўлиб тургани ойдек равшан.Бешинчиси. Чўлпонда рост сўзни, ҳақ сўзни айтишга журъат, жасорат бор эди. Адиб дардни ошкор айтиб бўлмай қолган бир пайтда халқ қизиқларига ҳавас қилиб: “Подшоҳлар, султонлар, хонлар ва бекларнинг қамчиларидан қон томган замонларда, халқ кўпчилиги ўз дардини бир юлғун бачкисига ҳам айта олмаган даврларда, халқнинг оғир аҳволини, мамлакатнинг қора кунларини, кўпчилик фуқаронинг дард ва ҳасратини биронта халқ ёки сарой қизиғи чиқиб ҳазил йўли билан едириб юборар эди”,— деб ёзган эди. Ўша даҳшатли замонда номи “қора рўйхат”лар бошида турган Чўлпон қизиқлар сингари дардини “йўли билан” бўлса-да айтди. Бунинг учун ўтмишдаги қизиқлар каби “оқ уйлик” қилиниши ёки боши кетиши мумкинлигини жуда яхши билган — шунда ҳам айтган. Негаки, у ҲАҚ СЎЗгина боқийлигини, қизиқларнинг “оғизларидан чиққан буюк ҳақиқатлар” сингари “ҳақиқатгўй шоирларнинг ўлмас асарларигина” халқ кўнглига ёзилиб қолишини, мучаллардан мучалларга кўчишини яхши биларди. Шу эътиқод билан қалам тебратгани учун ҳам Чўлпон асарлари ҳануз қимматини йўқотгани йўқ, умид қиламизки, йўқотмайди ҳам.Бугун Чўлпонни ёд этарканмиз, унинг руҳини шод этмоқчи бўламиз. Ҳолбуки, Чўлпонни ёд этиш кўпроқ ўзимизга, сизу бизга керак. Зеро, бир томони, агар Чўлпон руҳини, умуман, буюкларимиз руҳини ўзимизга сингдирсакгина, миллатнинг истиқболи порлоқ бўлади; иккинчи томони, миллатнинг, юртнинг истиқболини порлоқ этиш билангина Чўлпоннинг, умуман, барча буюкларимизнинг руҳини шод этишимиз мумкин бўлади.Аждодлар руҳини шод этиб яшаш барчамизга насиб бўлсин.Manbaa: quronov.narod.ru
CHO‘LPON MILLIY DAVLATCHILIGIMIZ TIKLANISHI ORZUSI BILAN YASHAGAN EDI
Vatanimiz tarixidagi 26 yanvar sanasi bilan bog‘liq ayrim voqealar bayoni.1918 yil (bundan 107 yil oldin) – Qo‘qon shahrida “G‘ayrat” kutubxonasi tomonidan nashr etilgan, atigi 72 kun umr ko‘rgan Turkiston Muxtoriyatining rasmiy nashri – “El bayrog‘i” milliy gazetasining shu kungi 18-sonida Turkiston Muxtoriyatiga katta umidlar bilan qaragan o‘n to‘qqiz yoshli Abdulhamid Cho‘lponning “Umid Sizdan! Muxtoriyat e’lon etildi!” nomli da’vatnoma makolasi e’lon kilindi. Abdulhamid Cho‘lpon makolada zo‘r umidlar bilan erishilgan Muxtoriyatni Turkiston xalki himoya kilishi kerak degan fikrni ilgari surgan. Cho‘lponning ijodini tadqiq etgan olima Saida Yo‘ldoshbekovaning yozishicha, mazkur murojaat Cho‘lponning siyosiy publitsistikasida alohida o‘rin tutadi. O‘ta ehtiros bilan yozilgan murojaatda Turkiston Muxtoriyati e’lon qilinishi tufayli xalqimizning qullik zanjirlaridan abadiy qutulib ketishiga umid bog‘lagan, erk va mustaqillik quyoshining tobora porlay olishiga qat’iy ishongan va bundan ko‘ngli tog‘day ko‘tarilgan Cho‘lponning qalb urishi baralla sezilib turadi. Turk qavmi yana qaddini tiklashiga, qadimiy davlatchiligiga qaytadan ega bo‘lishiga chin dildan ishonch ufurib turadi:“Turklar, turk urug‘lari, turk ellari inqiroza, yo‘q bo‘lishga mahkum emaslar. Bular o‘zlarining eski beshiklari bo‘lg‘on Turkistonda yana ilgarigi shavkat va saltanatlarini tirgizarlar. To‘g‘rilik, kenglik, qardoshlik asosig‘a qurilg‘on taxtlarini (millat majlislari demakdir) obod qilurlar. Xususan, bizning Turkiston hech vaqtda ham porloq va oydin ertalardan quruq emas ham quruq bo‘lmas! Chunki turk qaynag‘on yerning ismi Turkiston: Sen qayerliksan deb so‘rama - «Men turkistonlikman!» der va uning yuragi Turkistondadir...”Mustabidlikning xo‘rliklarini ko‘rgan, alamlarini tortgan Cho‘lpon yurtini bosib olganlarga nisbatan butun millati tilidan baralla aytadi: “Ket, mahv bo‘larsan! Yaqinlama, qul bo‘lursan!” Bunday dadil va keskin javob aytadigan millatda yetarli imkoniyat va kuch bo‘lmog‘i kerak. Buni yozgan publitsist masalaning xuddi shu tomonlarini hisobga olmasa bo‘lmasdi. Bu esa Turkiston Muxtoriyati tashkil topishidek siyosiy voqea haqida yozuvchi publitsistdan siyosiy savodxonlikni, baho berilishi kerak bo‘lgan siyosiy voqealarning mohiyatini chuqur bilishni talab qilardi.Cho‘lpon 1917 – 1918 yillar siyosiy voqealarining oqimini teranlik bilan kuzatgan, shunchaki kuzatibgina qolmay, aksari hollarda o‘zi ham shu voqealar ichida bo‘lgan, sodir etilayotgan har bir o‘zgarish haqidagi xabarni jon qulog‘i bilan tinglab borgan. Buni mazkur maqoladagi faktlar, voqealar qaydi, ularga bergan bahosi ko‘rsatib turadi. Cho‘lpon butun borlig‘i bilan Turkiston Muxtoriyatining muvaffaqiyatini ta’minlovchi imkoniyat va omillar borligiga chin dildan ishontirmoqchi bo‘ladi. Zotan, erk va mustaqillik shundoqqina yoningda turibdi. Uni tutib qola bilish kerak. Lekin, afsuski, Turkiston Muxtoriyati uzoq yashamadi. Uni bolsheviklar qonga botirdilar. Bu yovuzlikni Cho‘lpon o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi, eng yorug‘ orzularining yana ushalmay qolgani tufayli iztirob chekdi.1926 yil (bundan 99 yil oldin) – san’atshunos, rassom, O‘zbekiston Badiiy akademiyasi akademigi, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi Rafail Toqtosh tavallud topdi. U tatar shoiri Hodi Toqtoshning o‘g‘li. Uning ilmiy faoliyati O‘zbekiston tasviriy san’ati masalalarini yoritishga bag‘ishlangan. U 2000 yilda “Do‘stlik” ordeni bilan mukofotlangan.1942 yil (bundan 83 yil oldin) – O‘zbekiston hukumati Shimoliy Toshkent kanali kurilishi xaqida maxsus karor kabul kildi. Qarorga asosan, kanal o‘zanini uch navbatda kurib tugallash maksadga muvofik deb xisoblandi. Kanalning birinchi navbati qurilishi – Kaykavus arig‘idan suv oluvchi Damachi arig‘ini kengaytirish va uni bir necha kilometrga uzaytirish, Kuyi Bo‘zsuvda tuproqdan bosh to‘g‘on barpo etish bilan sekundiga 10–15 m3 suv o‘tkazadigan magistral kanal qurishdan iborat edi.1992 yil (bundan 33 yil oldin) – O‘zbekiston Respublikasi va Yaponiya o‘rtasida diplomatiya munosabatlari o‘rnatildi. Yaponiya O‘zbekistonning suverinetetini 1991 yil 28 dekabrda tan olgan. 1992 yilda Yaponiyaning Toshkentdagi elchixonasi, 1996 yilda esa O‘zbekiston Respublikasining Tokiodagi elchixonasi o‘z faoliyatini boshladi. Ikki mamlakat o‘rtasida teng huquqli aloqalar o‘rnatildi.1992 yil (bundan 33 yil oldin) – Qoraqalpoq davlat universitetiga Berdaq nomi berildi. Ma’lumot o‘rnida qayd etish joizki, Berdaq taxallusi bilan ijod qilgan Berdimurod Qarg‘aboy o‘g‘li (1827–1900) qoraqalpoq adabiyotining asoschisi hisoblanadi. Uning asarlarida tenglik, insonparvarlik, adolat va vatanparvarlik g‘oyalari ilgari surilgan.1998 yil (bundan 27 yil oldin) – kompozitor, dirijyor va jamoat arbobi, O‘zbekiston xalq artisti, “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni sohibi Tolibjon Sodiqov (1907–1957) nomidagi xalqaro musiqiy xayriya jamg‘armasi ro‘yxatdan o‘tkazildi. Ma’lumot o‘rnida qayd etish joizki, Tolibjon Sodiqov 1939–1948 yillarda O‘zbekiston kompozitorlari uyushmasining birinchi raisi sifatida faoliyat yuritgan. 2017 yil (bundan 8 yil oldin) – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, Qurolli Kuchlar Oliy Bosh Qo‘mondoni Shavkat Mirziyoyev Toshkent oliy umumqo‘shin qo‘mondonlik bilim yurtida Mudofaa vazirligi rahbariyati bilan yig‘ilish o‘tkazdi.2018 yil (bundan 7 yil oldin) – Nepal Federativ Demokratik Respublikasi bilan O‘zbekiston Respublikasi o‘rtasida diplomatik aloqalar o‘rnatildi.2022 yil (bundan 3 yil oldin) – O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Endokrinologiya xizmatini takomillashtirish va ko‘lamini kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”, “Yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olish va davolash sifatini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlari qabul qilindi.2022 yil (bundan 3 yil oldin) – O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Aviaspottingni rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi. Aviaspotting – belgilangan tartibga asosan aeroportlarda havo kemalari harakatini hamda parvozini kuzatish, shuningdek ularni professional va havaskorlar (aviaspotterlar) tomonidan foto, video tasvirga olish hisoblanadi.2023 yil (bundan 2 yil oldin) – O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Paxta xom ashyosi yetishtiruvchilar faoliyatini yanada qo‘llab-quvvatlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.2023 yil (bundan 2 yil oldin) – ta’lim va qishloq xo‘jaligida bilim va innovatsiyalarni, oziq-ovqat sanoatida yangi mexanizmlarni keng joriy etish, sohada xalqaro talablar asosida yuqori malakali kadrlar tayyorlash maqsadida Oziq-ovqat texnologiyasi va muhandisligi xalqaro instituti tashkil etildi.Alisher EGAMBERDIEV tayyorladiManbaa: https://uza.uz
PREMYERA: “CHO‘LPON. QUSH ESDALIGI” KATTA EKRANGA CHIQDI
“Cho‘lpon. Qush esdaligi” filmi katta ekranga chiqdi. Tadbirda taniqli kino arboblari, film ijodkorlari, Ichki ishlar vazirligi akademiyasi hamda keng jamoatchilik vakillari ishtirok etdi.Premyeradan oldin IIV Akademiyasi boshlig‘i Rustam Xatamov, Respublika Kinematografiya agentligi bosh direktori o‘rinbosari Shuhrat Rizayev, senariy muallifi Nabi Jaloliddin, rejissyor Husan Rashidovlar so‘zga chiqib, Abdulhamid Cho‘lponning ibratli hayoti, kelgusi avlodlar uchun qoldirgan boy ma’naviy merosi, hujjatli filmning yaratilish jarayoni haqida to‘xtalib o‘tdilar. Kursant yoshlar tomonidan Cho‘lpon ijodidan she’riy parchalar ijro etildi.– Cho‘lpon shaxsini anglash, ijodining cheksiz qudratini chuqur his etish uchun, avvalo, u yashab o‘tgan davrni hisobga olish zarur. Uning iste’dodli shoir sifatida shakllanishida jadidchilik g‘oyalarining ta’siri kuchli bo‘ldi. Zabardast shoir milliy uyg‘onish tarixining o‘ziga xos manzaralarini yorqin va haqqoniy yoritib bergan edi, – dedi R.Xatamov. Kinematografiya agentligi buyurtmasi asosida “Media Illusion” studiyasi va IIV Akademiyasi hamkorligida suratga olingan kartina adib hayotining murakkab yillari haqida hikoya qiladi. Film boshlanishida bir uyum kitoblarning o‘tda yoqilishi aks etgan lavha bor. Bo‘lg‘usi adibning ulg‘ayish yillari millat ma’naviyatiga qarshi ayovsiz kurash boshlangan tahlikali davrga to‘g‘ri keladi. Mustabid tuzumning xalqimiz boshiga solgan azobu uqubatlari millatparvar shoir dunyoqarashida keskin burilish yasaydi. U jadidchilik harakatining yetuk namoyandasi sifatida sho‘rolar siyosatining jirkanch oqibatlariga qarshi ayovsiz kurashadi. Asar qahramonining fojiali taqdiri Turkiston o‘lkasida ro‘y bergan ziddiyatli voqealar asnosida rivojlanadi. Kartina ijodkorlari Cho‘lponning ichki kechinmalari, otashin tug‘yonlari yorqin bo‘yoqlar bilan tasvirlagani e’tiborga molik.– Ma’rifatparvar bobolarimizni qancha xotirlasak ham, ular oldidagi ma’naviy qarzimizni uzolmaymiz, – deydi adabiyotshunos olim Shuhrat Rizaev. – Muhtaram Prezidentimiz 2020-yilning 20-may kuni Adiblar xiyoboniga tashriflari chog‘ida: “Adabiyot – xalqning yuragi, elning ma’naviyatini ko‘rsatadi. Bugungi murakkab zamonda odamlar qalbiga yo‘l topish, ularni ezgu maqsadlarga ilhomlantirishda adabiyotning ta’sirchan kuchidan foydalanish kerak”, degan edilar. Qarangki, ushbu ezgu tashabbus ma’naviy hayotimizga yangicha mazmun-mohiyat kasb etib, “Xalq yuragi” turkumi ostida buyuk adiblarimiz hayoti va ijodiga bag‘ishlangan filmlar dunyoga keldi.Yangi filmning yorqin taassurotlarga boyligi tadqimotda ishtirok etgan taniqli ijodkorlar, ommaviy axborot vositalari xodimlari, muxlislar tomonidan alohida e’tirof etildi.Manbaa: akadmvd.uzFilmni Media bo'limida tomosha qilishingiz mumkin